"GIÁ TRỊ LỊCH SỬ" CỦA VĂN BIA “VỤ BẢN HUYỆN TRÍ LỆ ĐIỀN TIỀN” Ở PHỦ VÂN CÁT TRONG VIỆC NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ PHỦ DÀY.

Tại ngũ môn quan Phủ Vân Cát có một bia đá thời Khải Định (1916-1925) được viết vào năm Khải Định thứ 6 (1921). Do đệ tam Tiến sĩ khoa Tân Sửu Đốc học Hải Phòng Nguyễn Văn Tính kính viết.

Bia là một trong 3 bia đá chính đặt tại ngũ môn quan, cổng chính của Phủ Vân Cát.

Theo chúng tôi, đây là một trong những văn bia quan trọng nhất trong việc nghiên cứu lịch sử Phủ Dày:

PHẦN THỨ NHẤT: ĐỊNH DANH PHỦ DÀY BẰNG CHỮ NÔM

Mở đầu văn bia có câu rằng, nguyên văn phiên âm chữ Hán

Khải Định lục niên xuân.

Cả huyện Vụ Bản tiến cúng tiền ruộng lệ ở phủ Vân Cát, tục hiệu phủ Dày.

Về mặt văn bản học, đây là bia đá duy nhất có ghi tên Nôm (Dày苔= Đài+Hậu) của Phủ Dày bằng chữ Nôm. Chữ ở văn bia chữ Dày là nghĩa trong từ dày mỏng. Để phân biệt với các từ giày trong từ dầy dép.

PHẦN THỨ HAI: LỊCH SỬ ĐỊA DANH VÀ PHÂN CẤP HÀNH CHÍNH XÃ THÔN

Văn bia có đoạn sau, nguyên văn phiên âm chữ Hán:

Tiền hợp - hậu phân, AN THÁI XÃ, VÂN CÁT THÔN nhất nhi nhị, nhị nhi nhất dã 前合後分安泰社雲葛村一而二二而一也

Tạm dịch: “Vốn hai làng trước đây chung nhau, sau mới chia ra (trước là thôn Vân Cát nằm trong xã An Thái MỘT LÀ HAI, HAI CŨNG NHƯ MỘT VẬY

Qua văn bia ta thấy lịch sử của hai làng là trước kia hợp là một, sau này tách ra . Thôn Vân Cát - xã An Thái một là hai, hai cũng là một vậy.

Việc ghi rõ ràng “An Thái xã, Vân Cát thôn” tại văn bia này phủ nhận các luận điểm cho rằng có sự xuất hiện của Thôn An Thái trong xã Vân Cát theo luận điểm của một số nhà nghiên cứu ghi chép theo điền dã trong đó có cả nhà sử họ Trần Quốc Vượng cũng đã sai mà sau này TS Chu Xuân Giao luôn án cứ vào đó trong các phát biểu hay bài viết của mình nhằm khẳng định có thôn An Thái trong Xã Vân Cát

PHẦN THỨ BA: NGUỒN GỐC LỄ HỘI HOA TRƯỢNG Ở PHỦ DÀY.

Phần ghi về nguồn gốc hội Hoa trượng bia viết như sau:

Tục “hội gậy hoa” có từ việc vị Thái phi thời chúa Trịnh, là vì thời Lê Trung Hung cầu ở đền Tiên Thánh sau có ứng nghiệm như điều nguyện ước nên tâu lên trên miễn cho dân huyện việc đắp đê khơi nước Hà Thành, dân huyện nhớ công ơn ấy bèn đổi mai cuốc thành gậy kéo chữ. Hàng năm cứ đền kỳ lễ kỵ thì kính cẩn làm lễ tạ, hội hợp chụm đầu, lâu dần thành lệ.

Khoảng năm Tự Đức bản triều, Vân Cát nghĩ rằng dân đinh thưa ít, lo việc không nổi bèn đem nguyên lệ cho Tiên Hương nhận làm. Tới nay (1921) hơn 60 năm mọi người biết cả”

Điều này Tiến sĩ Khiếu Năng Tĩnh tái khẳng định trong “Tân biên Nam Định tỉnh địa dư chí lược” Sách có viết

Xã An Thái có tục hội Hoa Trượng: Truyền rằng Trịnh Thái Phi đến cầu ở đền Mẫu, được ứng nghiệm rõ rệt, lúc ấy xã dân đang đắp đê, khơi nước kinh thành, Phimuốn tạ ơn bèn miễn sưu dịch cho dân về hết, bỏ mai cuốc dùng gậy dương biển kéo chữ

“Thánh cung vạn tuế, Mã Hoàng công chúa, thái bình ca xướng, quốc thái dân an, sở cầu như ý, vạn thế phúc thần, dân lại dĩ an” để đáp lễ đang trong ngày kị. Từ đó thành lệ của đền Vân Cát, đến thời Tự Đức thì Vân Cát ít người không lo được bèn giao cho đền Tiên Hương, đến nay Tiên Hương vẫn giữ lệ này

Điều đó khẳng định hội "hoa trượng” xuất phát từ Vân Cát là khởi điểm cho lễ hội hoa trượng ở Phủ Dày sau này. Lễ hội Hoa trượng, kéo chữ là một trong những phần quan trọng trong lễ hội phủ Dày hàng năm. Sau thời gian gián đoạn vì chiến tranh. Ngày nay hệ hội Hoa Trượng đã được khôi phục. Từ năm 1995 trở lại đây, khi lễ hội được mở lại, hội hoa trượng được tổ chức vào ngày mùng Bảy tại phủ Vân Cát, ngày mùng Tám tại phủ Tiên Hương, xã Kim Thái.

ĐÁNH GIÁ NỘI DUNG VĂN BIA QUA BẢN BÁO CÁO CỦA NHÓM NGHIÊN CỨU CỦA TS CHU XUÂN GIAO- TS NGUYỄN ĐÌNH CHIẾN

Liên quan đến việc các hiện vật ở Phủ Vân Cát chưa được thống kê đầy đủ tại mà ông Thủ từ Phủ Vân Cát Trần Văn Cường có đơn và thông qua công văn của phòng văn hóa huyện Vụ Bản muốn làm rõ các hiện vật chưa được đề cập trong đó có văn bia thời Khải Định (1916-1925) có nội dung Phủ Dày bắt nguồn từ Vân Cát.

Trong công văn của huyện Vụ Bản gửi Bảo tàng có ghi thành 1916, có thể nhầm thiếu khi niên đại thời Khải Định (1916-1925) . Công văn của huyện Vụ Bản có nêu các hiện vật không được thống kê dù trước đó năm 2018 thì Bảo tàng đã từng thống kê.

Phần về bia đá, công văn phòng văn hóa huyện Vụ Bản ghi rằng:

- Bia đá (1916) RẤT CÓ GIÁ TRỊ VỀ LỊCH SỬ, nội dung có ghi "Phủ Dầy bắt nguồn từ Vân Cát"

Tuy nhiên bản báo cáo của nhóm nghiên cứu của TS Chu Xuân Giao và Nguyễn Đình Chiến đã có báo cáo và chỉ tập trung vào niên đại 1916 có hay không để liệt kê các văn bia chứ không xét nội dung các văn bia có nội dung nào liên quan mối quan hệ giữa phủ Dày và Vân Cát như các phần trên hay không.

Nguyên văn bản báo cáo trả lời của Chu Xuân Giao và Nguyễn Đình Chiến như sau: "Căn cứ kết quả khảo sát, nghiên cứu có thể khẳng định, đến thời điểm tháng 1.2022, tại di tích Phủ Vân Cát, xã Kim Thái, huyện Vụ Bản KHÔNG CÓ văn bia năm 1916 ghi nội dung “Phủ Dầy bắt nguồn từ Vân Cát”. Vì vậy, nội dung đề nghị của Phòng VHTT huyện Vụ Bản như trong văn bản là hoàn toàn không có cơ sở"

NHẬN XÉT:

Nếu có lương tri và trách nhiệm thì nhóm Chu Xuân Giao, Nguyễn Đình Chiến và Nguyễn Văn Thư cần phải xác nhận là với đơn kiến nghị về nội dung văn bia thời Khải Định là

Phủ Vân Cát có bia đá thời Khải Định (1916-1925), niên đại chính xác là 1921 có nội dung PHỦ VÂN CÁT TỤC HIỆU PHỦ DÀY .

Nội dung toàn bộ văn bia

VỤ BẢN HUYỆN TRÍ LỆ ĐIỀN TIỀN ở PHỦ VÂN CÁT:

NGUYÊN VĂN CHỮ HÁN

啟定六年春

務本縣全縣供置例田錢在雲葛俗号府 (苔厚)DẦY 碑記雲葛神女天本六奇之第一奇也神乎哉三世化生歷朝葩袞為天妹众母為仙佛聖神靈聲顯跡傳奇新譜錄載之祥矣是鄉相傳為降祥故宅遞年春正月珍奇聚化如天市春三月花杖排字如群仙會一辰官紳士女四來瞻拜其麗不亿雲仙二祠略同

原是鄉前合後分安泰社雲葛村一而二二而一也按花杖會肇自鄭主太妃始黎中興年間祈于仙聖靈祠後果如其所願因奏准免民縣浚筑河城民縣盛思功德改銅錳為花枝排列成字遞年月恭值仙聖忌旬恭行謝禮同來巡袭久成風治本朝嗣德年間該社以民丁稀少款頓不週願讓交原例仙鄉社認行迄今纔得六十年猶赫赫然在人耳目間矣

啟定三四年間貴总陞授正八品充北圻諮問議員領正總陳君

克儉商與伊社职色耆役辞與本縣新舊正副总里役等仝縣妥順諸條例具有本官批押依例炤遵前例排列華杖于伊社靈祠庶共沐神庥而敦敬意本縣謀同辞順情記呈遞稟承本省督部堂范相公商諮貴座閱施行禮云有其舉者莫敢廢焉其斯之謂噫是舉也可以觀世運可以下人心雖世代有隆朽而神權愈顯亿萬年垂之不朽爱登于石以壽其傳

賜辛丑科第三甲進士海防督學院文性拜撰

Dịch nghĩa:

Cả huyện Vụ Bản tiến cúng tiền ruộng lệ ở Phủ Vân Cát, TỤC GỌI LÀ PHỦ DÀY.

Vân Cát thần nữ là một trong sáu sự lạ ở đất Thiên Bản. Thần ở đây ba độ hóa sinh, các triều phong tặng là em của trời, là thánh thần tiên phật, thiêng liêng để dấu sách vở ghi truyền sự lạ rõ ràng. Làng này là nơi ứng giảng điềm lành, có nhà ở cũ.

Hằng năm cứ đến mùa xuân tháng Giêng, hàng hóa tốt đẹp các nơi tụ hội như chợ trời, tháng 3 có lệ gậy hoa bày chữ như hội quần tiên, bấy giờ quan lại, trí thức, học trò, trai gái... bốn phương chiêm ngưỡng vẻ đẹp có tới ức vạn người, ở hai đền Vân, Tiên đều thế cả.

Vốn hai làng này trước chung nhau, sau mới chia ra

(trước là Vân Cát nằm trong xã An Thái*), một là hai, haicũng là một vậy. Tục “hội gậy hoa” có từ việc vị Thái phi thời Chúa Trịnh, là vì thời Lê Trung Hưng cầu ở đền Tiên Thánh,sau có ứng nghiệm như điều nguyện ước, nên tâu lên trên miễn cho dân huyện việc đắp đê khơi nước ở Hà Thành, dân huyện nhớ công ấy bèn đổi mai cuốc thành gậy kéo chữ, hằng năm cứ đến kỳ lễ kị thì kính cẩn làm lễ tạ, hội hợp chụm đầu,lâu ngày thành lệ.

Khoảng năm Tự Đức triều ta, Vân Cát nghĩ rằng, dân định thưa ít, lo việc không nổi bèn đem nguyên lệ

giao cho Tiên Hương nhận làm. Tới nay hơn 60 năm còn có mọi người biết cả.

Vào quãng năm Khải Định thứ 3, thứ 4 ( tức năm 1918, 1919), người quý tổng thăng thụ Chánh Bát phẩm, Nghị viên Tư vấn xứ Bắc Kỳ, chánh tổng Trần Khắc Kiệm thương lượng với chức sắc kỳ dịch xã ấy có lời với lý dịch và Chánh, Phó tổng mới, cũ của cả huyện, thỏa thuận về các điều lệ, có chữ có dấu của huyện quan phê đóng, lấy đó chiếu tuân lệ trước làm lệ gậy hoa ở đền xã ấy. Ngõ hầu cùng đội ơn thần, đẹp tốt với ý kính thờ .Trong huyện bàn bạc thống nhất ký kết trình quan Đốc bộ đường bản tỉnh Phạm tướng công thương lượng với tòa sứ chuẩn duyệt thi hành.

Sách Lễ ký có câu: “Những việc đã được cử hành rồi, thì chở có bỏ đi nữa!” là ý như thế. Ôi việc này căn cứ vào đó có thể hiện vận trời lòng người, tuy rằng thế cuộc có điều thịnh suy, nhưng thần quyền thì vẫn rõ, dù cho muôn vạn năm sau cũng không mất hết đi được. Nay cho khắc vào đá để truyền lại lâu dài.

Đỗ đệ tam giáp Tiến sỹ khoa Tân Sửu Đốc học Hải Phòng Nguyễn Văn Tính kính viết.